આદિવાસીની જમીન વસિયત થી પણ ટ્રાન્સફર નહીં થાય
આદિવાસી સમાજની જમીનનું રક્ષણ કરવા માટે કાયદા દ્વારા વિશેષ જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે. ઘણી વખત એવું માનવામાં આવે છે કે કોઈ વ્યક્તિ પોતાની જમીનનું વસિયતનામું (Will) બનાવીને મૃત્યુ બાદ પોતાની ઇચ્છા મુજબ અન્ય વ્યક્તિના નામે જમીન કરાવી શકે છે. પરંતુ જો જમીન ધારક આદિવાસી હોય અને તેની જમીનના હસ્તાંતરણ ઉપર કાયદાકીય પ્રતિબંધ લાગુ પડતો હોય, તો માત્ર વસિયતનામું બનાવી દેવાથી આ પ્રતિબંધ દૂર થઈ જતો નથી.
ગુજરાત હાઈકોર્ટે એક મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આદિવાસી વ્યક્તિની જમીનના હસ્તાંતરણ ઉપર ગુજરાત જમીન મહેસૂલ સંહિતા, 1879ની કલમ 73AA હેઠળ પ્રતિબંધ લાગુ પડતો હોય, ત્યારે વસિયતનામા દ્વારા પણ આવા પ્રતિબંધને ટાળી શકાય નહીં.
આ ચુકાદો જમીન મહેસૂલ કાયદા, આદિવાસી જમીનના રક્ષણ અને વસિયતનામા દ્વારા મિલકતના વારસાગત હસ્તાંતરણ અંગે સમજવા જેવો છે.
કેસની વિગતો
કેસનું નામ: Deceased Bavchandbhai Ranchhodbhai Patel Vs. State of Gujarat
કોર્ટ: ગુજરાત હાઈકોર્ટ, અમદાવાદ
કેસ નંબર: R/Special Civil Application No. 9597 of 2016
ચુકાદાની તારીખ: 01 ઓક્ટોબર, 2018
ચુકાદો આપનાર ન્યાયમૂર્તિ: માનનીય શ્રી ન્યાયમૂર્તિ રાજેશ એચ. શુક્લા
ન્યુટ્રલ સિટેશન: 2018:GUJHC:44944
કેસની હકીકતો શું હતી?
આ કેસમાં છગનભાઈ છનીયાભાઈ હળપતિ નામની વ્યક્તિ પાસે સુરત જિલ્લાના બારડોલી તાલુકાના તરભોણ ગામની સીમમાં આવેલી બ્લોક નંબર 351 અને 409ની ખેતીની જમીન હતી.
તેમણે તારીખ 29-12-2003ના રોજ નોંધાયેલ વસિયતનામું (Registered Will) બનાવ્યું હતું. આ વસિયતનામા મુજબ બ્લોક નંબર 351ની જમીન અરજદાર નંબર 1ના નામે અને બ્લોક નંબર 409ની જમીન અરજદાર નંબર 2ના નામે આપવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી.
ત્યારબાદ તારીખ 18-05-2004ના રોજ છગનભાઈનું અવસાન થયું હતું. તેમના અવસાન બાદ તારીખ 01-06-2004ના રોજ વસિયતનામાના આધારે અરજદારોના નામે મહેસૂલી નોંધ દાખલ કરવામાં આવી હતી.
પરંતુ આ જમીનના હસ્તાંતરણ અંગે ગુજરાત જમીન મહેસૂલ સંહિતાની કલમ 73AAના ભંગનો પ્રશ્ન ઊભો થયો હતો.
મામલતદારે આ નોંધ પ્રમાણિત કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. ત્યારબાદ અરજદારોએ ડેપ્યુટી કલેક્ટર, વ્યારા સમક્ષ અપીલ કરી હતી. ડેપ્યુટી કલેક્ટરે અપીલ મંજૂર કરીને અરજદારોના નામે નોંધ કરવાની મંજૂરી આપી હતી.
જોકે, ત્યારબાદ કલેક્ટર, સુરતે પોતાની સુઓ મોટો (Suo Motu) સત્તાનો ઉપયોગ કરીને ડેપ્યુટી કલેક્ટરનો હુકમ રદ કર્યો હતો.
આ નિર્ણય સામે અરજદારોએ રેવન્યુ વિભાગના સચિવ (અપીલ) સમક્ષ રિવિઝન અરજી કરી હતી, જે પણ નામંજૂર કરવામાં આવી હતી.
આથી અરજદારોએ ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં સ્પેશિયલ સિવિલ એપ્લિકેશન દાખલ કરી હતી.
અરજદારો તરફથી કરવામાં આવેલી મુખ્ય દલીલો
અરજદારો તરફથી એવી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે વસિયતનામા દ્વારા મિલકત આપવી એ કાયદાની દૃષ્ટિએ હસ્તાંતરણ (Transfer) નથી, પરંતુ મિલકતનું મૃત્યુ પછી વારસાગત રીતે વિતરણ (Devolution) છે.
તેમના વકીલે જણાવ્યું હતું કે ગુજરાત જમીન મહેસૂલ સંહિતાની કલમ 73AAમાં જમીનનું હસ્તાંતરણ કરવાની મનાઈ છે, પરંતુ વસિયતનામા દ્વારા મિલકત આપવાની સ્પષ્ટ મનાઈ કરવામાં આવી નથી.
આ દલીલના સમર્થનમાં સુપ્રીમ કોર્ટના Mahadeo (Dead) Through Legal Representatives Vs. Shakuntalabai, (2017) 13 SCC 756ના ચુકાદાનો આધાર લેવામાં આવ્યો હતો.
આ ચુકાદામાં વસિયતનામા દ્વારા મિલકતનું હસ્તાંતરણ સામાન્ય રીતે Transfer ગણાતું નથી અને તે મિલકતના Devolution તરીકે સમજવામાં આવે છે તેવી બાબત રજૂ કરવામાં આવી હતી.
અરજદારો તરફથી અન્ય ચુકાદાઓનો પણ આધાર લેવામાં આવ્યો હતો અને જણાવવામાં આવ્યું હતું કે વસિયતનામું વેચાણ, ભેટ, વિનિમય કે ભાડાપટ્ટા જેવા વ્યવહારોની શ્રેણીમાં આવતું નથી.
રાજ્ય સરકાર તરફથી કરવામાં આવેલી દલીલો
રાજ્ય સરકાર તરફથી એવી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે આદિવાસી વ્યક્તિઓની જમીનને શોષણથી બચાવવા માટે કાયદામાં વિશેષ પ્રતિબંધો મૂકવામાં આવ્યા છે.
ગુજરાત જમીન મહેસૂલ સંહિતાની કલમ 73AAનો હેતુ આદિવાસી વ્યક્તિઓની જમીનને બિનઆદિવાસી અથવા કાયદા હેઠળ પ્રતિબંધિત અન્ય વ્યક્તિઓના હાથમાં જતી અટકાવવાનો છે.
જો કોઈ વ્યક્તિ પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન કાયદાકીય પ્રતિબંધને કારણે પોતાની જમીન અન્ય વ્યક્તિને આપી શકતી ન હોય, તો તે જ જમીન વસિયતનામા દ્વારા મૃત્યુ પછી આપવાની છૂટ આપી શકાય નહીં.
સરકાર તરફથી ગુજરાત હાઈકોર્ટના Shamjibhai Keshavjibhai Kansagra Vs. Principal Secretary, Revenue Department (Appeals), AIR 2011 Gujarat 55 તથા Rajenbhai Baldevbhai Shah Vs. Baijiben Kabhaibhai Patanvadia, 2009 (2) GLR 1784ના ચુકાદાઓનો પણ આધાર લેવામાં આવ્યો હતો.
ગુજરાત હાઈકોર્ટે શું અવલોકન કર્યું?
ગુજરાત હાઈકોર્ટે સમગ્ર કાનૂની સ્થિતિ, અગાઉના ચુકાદાઓ અને આદિવાસી જમીનના રક્ષણ માટે ઘડવામાં આવેલા કાયદાના હેતુને ધ્યાનમાં રાખીને આ મુદ્દાની તપાસ કરી હતી.
કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે ગુજરાત જમીન મહેસૂલ સંહિતા અને ટેનન્સી કાયદા જેવી જોગવાઈઓનો હેતુ માત્ર જમીનના વ્યવહારોનું નિયમન કરવાનો નથી, પરંતુ આદિવાસી સમાજ અને નબળા વર્ગના લોકોની જમીનને શોષણથી બચાવવાનો પણ છે.
કોર્ટે નોંધ્યું કે આદિવાસી સમાજના લોકો મુખ્યત્વે જમીન અને ખેતી ઉપર નિર્ભર હોય છે. જો તેમની જમીન કાયદાકીય રક્ષણ વગર અન્ય લોકોના હાથમાં જતી રહે, તો તેઓ ગંભીર મુશ્કેલીમાં મુકાઈ શકે છે.
આથી કાયદામાં મૂકવામાં આવેલા પ્રતિબંધોનું અર્થઘટન કરતી વખતે તેના મૂળ હેતુને ધ્યાનમાં રાખવો જરૂરી છે.
વસિયતનામું હસ્તાંતરણ નથી, પરંતુ કાયદાકીય પ્રતિબંધથી મુક્ત પણ નથી
આ કેસમાં સૌથી મહત્ત્વનો કાનૂની પ્રશ્ન એ હતો કે વસિયતનામું સામાન્ય રીતે બે જીવિત વ્યક્તિઓ વચ્ચે થતું હસ્તાંતરણ નથી, તો શું તેનો ઉપયોગ કાયદા દ્વારા મૂકવામાં આવેલા જમીન હસ્તાંતરણના પ્રતિબંધને ટાળવા માટે થઈ શકે?
હાઈકોર્ટે આ મુદ્દે અગાઉના ચુકાદાઓનો અભ્યાસ કર્યો હતો.
ખાસ કરીને Shamjibhai Keshavjibhai Kansagra ના ચુકાદામાં એવું સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું કે જો કોઈ વ્યક્તિને કાયદા દ્વારા પોતાની જમીનનું હસ્તાંતરણ કરવાની મનાઈ હોય, તો તે વસિયતનામા દ્વારા પણ પોતાની આવી ઇચ્છા અમલમાં મૂકી શકે નહીં.
તેવી જ રીતે Rajenbhai Baldevbhai Shahના ચુકાદામાં પણ વસિયતનામા દ્વારા કાયદાકીય પ્રતિબંધને નિષ્ફળ બનાવવાના પ્રયાસને માન્ય રાખી શકાય નહીં તેવું અવલોકન કરવામાં આવ્યું હતું.
ગુજરાત હાઈકોર્ટે આ અગાઉના ચુકાદાઓના સિદ્ધાંતોને વર્તમાન કેસમાં લાગુ કર્યા હતા.
કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે કોઈ વ્યક્તિ જે કાર્ય પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન સીધેસીધું કરી શકતી નથી, તે જ કાર્ય વસિયતનામા જેવા દસ્તાવેજ દ્વારા આડકતરી રીતે કરી શકે નહીં.
ગુજરાત જમીન મહેસૂલ સંહિતાની કલમ 73AA નું મહત્ત્વ
કલમ 73AA આદિવાસી વ્યક્તિઓની જમીનના હસ્તાંતરણ ઉપર નિયંત્રણ મૂકતી મહત્ત્વપૂર્ણ જોગવાઈ છે.
આ જોગવાઈ પાછળનો મુખ્ય ઉદ્દેશ આદિવાસી જમીનધારકોને જમીન ગુમાવવાથી બચાવવાનો છે.
હાઈકોર્ટે જણાવ્યું કે આ જોગવાઈનું અર્થઘટન માત્ર હસ્તાંતરણના સામાન્ય અર્થ સુધી મર્યાદિત રાખી શકાય નહીં. કાયદાનો હેતુ સિદ્ધ થાય તે રીતે તેનું વ્યાપક અર્થઘટન કરવું જરૂરી છે.
જો વસિયતનામા દ્વારા આવી જમીન કોઈ પ્રતિબંધિત વ્યક્તિના નામે કરી શકાય, તો કાયદાનો મૂળ ઉદ્દેશ જ નિષ્ફળ જશે.
આથી કાયદા દ્વારા પ્રતિબંધિત જમીનના હસ્તાંતરણને વસિયતનામાના આધારે માન્યતા આપી શકાય નહીં.
મહાદેવ વિ. શકુંતલાબાઈના સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદા અંગે સ્પષ્ટતા
અરજદારો તરફથી સુપ્રીમ કોર્ટના Mahadeo Vs. Shakuntalabai ના ચુકાદાનો આધાર લેવામાં આવ્યો હતો.
ગુજરાત હાઈકોર્ટે આ ચુકાદાની નોંધ લીધી હતી, પરંતુ જણાવ્યું હતું કે દરેક ચુકાદાનું અર્થઘટન તેની હકીકતો અને કાનૂની સંદર્ભને ધ્યાનમાં રાખીને કરવું જરૂરી છે.
હાઈકોર્ટના મતે, ઉપરોક્ત સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદામાં અગાઉના કેટલાક સંબંધિત ચુકાદાઓ અને વર્તમાન કેસમાં ઊભા થયેલા કાયદાકીય પ્રતિબંધના પ્રશ્નનો સંપૂર્ણ વિચાર કરવામાં આવ્યો નહોતો.
વળી, અગાઉના ચુકાદાઓમાં વસિયતનામા દ્વારા હસ્તાંતરણ અંગે કરવામાં આવેલી ટિપ્પણીઓ અલગ પ્રકારની હકીકતોના સંદર્ભમાં હતી.
વર્તમાન કેસમાં આદિવાસી જમીનના રક્ષણ માટે ખાસ કાયદાકીય પ્રતિબંધ લાગુ પડતો હોવાથી તે ચુકાદાને સીધો લાગુ કરી શકાય નહીં.
હાઈકોર્ટનો અંતિમ નિર્ણય
તમામ દલીલો અને કાયદાકીય ચર્ચા બાદ ગુજરાત હાઈકોર્ટના માનનીય ન્યાયમૂર્તિ રાજેશ એચ. શુક્લાએ અરજદારોની અરજી નામંજૂર કરી હતી.
કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે ગુજરાત જમીન મહેસૂલ સંહિતાની કલમ 73AA હેઠળ આદિવાસી જમીનના હસ્તાંતરણ ઉપર પ્રતિબંધ હોય ત્યારે વસિયતનામા દ્વારા પણ તે પ્રતિબંધને ટાળી શકાય નહીં.
આથી અરજદારોની સ્પેશિયલ સિવિલ એપ્લિકેશન નામંજૂર કરવામાં આવી હતી અને અગાઉ આપવામાં આવેલી વચગાળાની રાહત પણ રદ કરવામાં આવી હતી.
ચુકાદામાંથી મળતો મહત્ત્વપૂર્ણ કાનૂની સિદ્ધાંત
આ ચુકાદામાંથી સ્પષ્ટ થાય છે કે વસિયતનામું બનાવવાનો અધિકાર સંપૂર્ણપણે અમર્યાદિત નથી. કોઈ વ્યક્તિ પોતાની મિલકત અંગે વસિયતનામું બનાવી શકે છે, પરંતુ તે અધિકારનો ઉપયોગ કરીને કાયદા દ્વારા મૂકવામાં આવેલા પ્રતિબંધોને નિષ્ફળ બનાવી શકાય નહીં.
ખાસ કરીને આદિવાસી જમીનના કિસ્સામાં ગુજરાત જમીન મહેસૂલ સંહિતાની કલમ 73AA હેઠળના પ્રતિબંધોનું પાલન કરવું જરૂરી છે.
કાયદાનો મૂળ હેતુ આદિવાસી જમીનધારકોના હિતોનું રક્ષણ કરવાનો છે. તેથી વસિયતનામા જેવા દસ્તાવેજના આધારે પણ કાયદા વિરુદ્ધ જમીનનો હક્ક મેળવવાનો પ્રયાસ માન્ય થઈ શકતો નથી.
નિષ્કર્ષ
ગુજરાત હાઈકોર્ટનો આ ચુકાદો આદિવાસી જમીનના કાયદાકીય રક્ષણ અંગે મહત્ત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શન આપે છે.
મિલકતના માલિકને વસિયતનામું બનાવવાનો અધિકાર હોવા છતાં, તે અધિકારનો ઉપયોગ કરીને જમીન મહેસૂલ કાયદા અથવા ટેનન્સી કાયદા હેઠળના પ્રતિબંધોને બાજુ પર મૂકી શકાય નહીં.
આ ચુકાદો ખાસ કરીને વકીલો, કાયદાના વિદ્યાર્થીઓ, મહેસૂલી અધિકારીઓ અને આદિવાસી જમીનના વ્યવહારો સાથે સંકળાયેલા લોકો માટે અભ્યાસયોગ્ય છે.
કોઈપણ આદિવાસી જમીનના કિસ્સામાં વસિયતનામું અમલમાં મૂકતા પહેલાં સંબંધિત કાયદાની જોગવાઈઓ અને સક્ષમ સત્તાધિકારીની મંજૂરીની જરૂરિયાત તપાસવી અત્યંત જરૂરી છે.
ચુકાદાનો સંદર્ભ
Deceased Bavchandbhai Ranchhodbhai Patel Vs. State of Gujarat
R/Special Civil Application No. 9597 of 2016
ગુજરાત હાઈકોર્ટ, અમદાવાદ
ચુકાદાની તારીખ: 01-10-2018
Neutral Citation: 2018:GUJHC:44944
ગુજરાત હાઈકોર્ટ, આદિવાસી જમીન, આદિવાસી જમીન હસ્તાંતરણ, ગુજરાત જમીન મહેસૂલ સંહિતા, કલમ 73AA, વસિયતનામું, Will, Tribal Land Rights, Gujarat Land Revenue Code, Land Transfer Restrictions, Revenue Law, Gujarat High Court Judgment, જમીન કાયદો, મહેસૂલી કાયદો, Scheduled Tribe Land, Deceased Bavchandbhai Ranchhodbhai Patel Vs State of Gujarat,
આદિવાસીની જમીન વસિયતનામાથી પણ ટ્રાન્સફર નહીં થાય: ગુજરાત હાઈકોર્ટનો ચુકાદો
ગુજરાત હાઈકોર્ટનો મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદો: ગુજરાત જમીન મહેસૂલ સંહિતાની કલમ 73AA હેઠળ પ્રતિબંધિત આદિવાસી જમીનનું વસિયતનામા દ્વારા પણ હસ્તાંતરણ કરી શકાય નહીં.
tribal-land-transfer-through-will-gujarat-high-court-judgment
નોંધ: આ લેખ 1 ઓક્ટોબર, 2018 ના ગુજરાત હાઈકોર્ટના ચુકાદા પર આધારિત છે. તે ચુકાદાનું શૈક્ષણિક અને કાનૂની માહિતી માટેનું સરળ ગુજરાતી રૂપાંતર છે. કોઈ ચોક્કસ જમીનના વ્યવહારમાં લાગુ પડતી વર્તમાન કાયદાકીય જોગવાઈઓ અલગથી તપાસવી જરૂરી છે.
