AIBE – નિવેદન આધારિત લાંબા પ્રશ્નો
AIBE પરીક્ષામાં પૂછાયેલા 25 મહત્વપૂર્ણ નિવેદન આધારિત પ્રશ્નો
AIBE (All India Bar Examination) ની તૈયારી કરતા કાયદાના વિદ્યાર્થીઓ અને નવા વકીલો માટે અગાઉની પરીક્ષાઓમાં પૂછાયેલા પ્રશ્નોનો અભ્યાસ ખૂબ જ ઉપયોગી સાબિત થાય છે. ખાસ કરીને નિવેદન આધારિત પ્રશ્નો (Statement-Based Questions) એવા હોય છે જેમાં માત્ર કાયદાની કલમ યાદ રાખવી પૂરતી નથી, પરંતુ તેની પાછળનો કાનૂની સિદ્ધાંત, અપવાદો અને ન્યાયિક અભિપ્રાયની પણ સમજ હોવી જરૂરી છે.
AIBE પરીક્ષામાં ઘણી વખત એવા પ્રશ્નો જોવા મળે છે જેમાં બે કે વધારે નિવેદનો આપવામાં આવે છે અને ઉમેદવારે નક્કી કરવાનું હોય છે કે કયું નિવેદન સાચું છે અને કયું ખોટું. આવા પ્રશ્નોમાં નાની ભૂલ પણ જવાબ ખોટો બનાવી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, Void અને Voidable વચ્ચેનો તફાવત, FIR નું પુરાવાકીય મહત્ત્વ, Res Judicata નો વ્યાપ અથવા લોક અદાલતના ચુકાદાની અંતિમતા જેવા મુદ્દાઓની સ્પષ્ટ સમજ હોવી જરૂરી છે.
આ લેખમાં અગાઉની AIBE પરીક્ષાઓના સંદર્ભ સાથે 25 મહત્વપૂર્ણ નિવેદન આધારિત પ્રશ્નો, તેમના સાચા જવાબો અને સરળ ગુજરાતી ભાષામાં કાયદાકીય સમજૂતી આપવામાં આવી છે. આ પ્રશ્નોનો અભ્યાસ કરવાથી વિવિધ કાયદાના મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંતોનું પુનરાવર્તન કરવામાં મદદ મળશે.
નિવેદન આધારિત પ્રશ્નોમાં પરીક્ષાર્થીની કાયદાકીય સમજણની કસોટી થાય છે. ઘણી વખત એક નિવેદન સંપૂર્ણ સાચું હોય છે, જ્યારે બીજા નિવેદનમાં માત્ર એક શબ્દ અથવા કાનૂની ખ્યાલ ખોટો મૂકવામાં આવ્યો હોય છે.
તેથી પ્રશ્ન વાંચતી વખતે દરેક નિવેદનને અલગથી સમજવું જોઈએ. બંને નિવેદનો સાચાં છે કે નહીં તે નક્કી કર્યા પછી જ આપેલા વિકલ્પોમાંથી યોગ્ય જવાબ પસંદ કરવો જોઈએ.
પ્રશ્ન 1 : ભારતીય કરાર અધિનિયમ, 1872 – મુક્ત સંમતિ (Free Consent)
નીચેના નિવેદનો વાંચો.
(i) કરાર કરવા માટે પક્ષકારોની મુક્ત સંમતિ હોવી જરૂરી છે.
(ii) બળજબરી (Coercion), કપટ (Fraud) કે અયોગ્ય લાગવગ (Undue Influence) દ્વારા મેળવેલી સંમતિથી થયેલો કરાર શરૂઆતથી જ રદબાતલ (Void Ab Initio) હોય છે.
યોગ્ય જવાબ : D – માત્ર (i) સાચું છે.
કાયદાકીય સમજૂતી:
ભારતીય કરાર અધિનિયમ, 1872ની કલમ 19 મુજબ જો કોઈ કરારમાં સંમતિ બળજબરી, કપટ અથવા અયોગ્ય લાગવગથી મેળવવામાં આવી હોય, તો એવો કરાર શરૂઆતથી જ રદબાતલ થતો નથી. તે પીડિત પક્ષકારના વિકલ્પ પર રદ કરી શકાય તેવો એટલે કે Voidable Contract બને છે.
પીડિત પક્ષકાર ઇચ્છે તો કરાર ચાલુ રાખી શકે છે અથવા તેને રદ કરાવી શકે છે. તેથી બીજું નિવેદન ખોટું છે.
પરીક્ષા સંદર્ભ : AIBE-XV (2021) / AIBE-XVII (2023)
પ્રશ્ન 2 : ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ – હકીકત અને ન્યાયિક નોંધ (Fact and Judicial Notice)
નીચેના નિવેદનો તપાસો.
(i) હકીકત (Fact) માં ભૌતિક (Physical) અને માનસિક (Psychological) બંને બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.
(ii) જે હકીકતોની અદાલત ન્યાયિક નોંધ (Judicial Notice) લે છે, તેને અદાલતમાં સાબિત કરવાની જરૂર રહેતી નથી.
યોગ્ય જવાબ : C – બંને નિવેદનો સાચાં છે.
કાયદાકીય સમજૂતી:
ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 3 મુજબ હકીકતનો અર્થ માત્ર ભૌતિક બાબતો પૂરતો મર્યાદિત નથી. તેમાં વ્યક્તિની માનસિક સ્થિતિ, આશય, જ્ઞાન અને પ્રતિષ્ઠા જેવી બાબતોનો પણ સમાવેશ થાય છે.
કલમ 56 મુજબ જે હકીકતોની અદાલત ન્યાયિક નોંધ લેવાની હોય છે, તેને પુરાવા દ્વારા સાબિત કરવાની જરૂર રહેતી નથી.
પરીક્ષા સંદર્ભ : AIBE-XIV (2019) / AIBE-XVIII (2023)
પ્રશ્ન 3 : ગુનાહિત કાવતરું (Criminal Conspiracy)
IPC ની કલમ 120A અને BNS હેઠળ ગુનાહિત કાવતરા અંગે નીચેના નિવેદનો તપાસો.
(i) ગુનાહિત કાવતરા માટે ઓછામાં ઓછી બે કે તેથી વધુ વ્યક્તિઓ હોવી અનિવાર્ય છે.
(ii) જો સંમતિ કોઈ ગુનો કરવા સિવાયના અન્ય ગેરકાયદેસર કૃત્ય માટે હોય, તો કાવતરા સિવાયનું કોઈ અન્ય કૃત્ય (Overt Act) કરવું જરૂરી નથી.
યોગ્ય જવાબ : A – માત્ર (i) સાચું છે.
કાયદાકીય સમજૂતી:
ગુનાહિત કાવતરું રચવા માટે ઓછામાં ઓછી બે વ્યક્તિઓ વચ્ચે સંમતિ હોવી જરૂરી છે.
IPC ની કલમ 120A મુજબ જો સંમતિ કોઈ ગુનો કરવા માટે હોય, તો માત્ર સંમતિ જ પૂરતી છે. કોઈ વધારાનું બાહ્ય કૃત્ય કરવું જરૂરી નથી.
પરંતુ જો સંમતિ ગુનો ન હોય તેવા ગેરકાયદેસર કૃત્ય માટે હોય, તો સંમતિ ઉપરાંત તે કાવતરાને આગળ વધારવા માટે કોઈ કૃત્ય થવું જરૂરી છે. તેથી બીજું નિવેદન ખોટું છે.
પરીક્ષા સંદર્ભ : AIBE-XVI (2021)
પ્રશ્ન 4 : CPC – રેસ જ્યુડિકાટા (Res Judicata)
દીવાની પ્રક્રિયા સંહિતા હેઠળ રેસ જ્યુડિકાટાના સિદ્ધાંત અંગે નીચેના નિવેદનો વાંચો.
(i) એક જ વિવાદ પર વારંવાર મુકદ્દમા કરીને ન્યાયાલયના સમયનો બગાડ અટકાવવા માટે આ સિદ્ધાંત બનાવવામાં આવ્યો છે.
(ii) આ સિદ્ધાંત માત્ર દીવાની દાવાઓને જ લાગુ પડે છે, બંધારણીય રીટ અરજીઓને લાગુ પડતો નથી.
યોગ્ય જવાબ : D – માત્ર (i) સાચું છે.
કાયદાકીય સમજૂતી:
CPC ની કલમ 11 હેઠળ Res Judicata નો સિદ્ધાંત આપવામાં આવ્યો છે. તેનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે જે મુદ્દાનો સક્ષમ અદાલત દ્વારા અંતિમ નિર્ણય થઈ ગયો હોય, તે જ પક્ષકારો વચ્ચે ફરીથી એ જ મુદ્દે મુકદ્દમો ચલાવવામાં ન આવે.
આ સિદ્ધાંત માત્ર દીવાની દાવાઓ પૂરતો મર્યાદિત નથી. બંધારણીય રીટ અરજીઓમાં પણ યોગ્ય સંજોગોમાં તેનો અમલ થઈ શકે છે.
આ બાબતે Daryao v. State of U.P. મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો છે.
પરીક્ષા સંદર્ભ : AIBE-XII (2018) / AIBE-XVII (2023)
પ્રશ્ન 5 : ભારતીય બંધારણ – કલમ 21 અને જીવનનો અધિકાર
બંધારણની કલમ 21 અંગે નીચેના નિવેદનો તપાસો.
(i) જીવનના અધિકારમાં સન્માનપૂર્વક જીવવાનો અને આજીવિકા મેળવવાનો અધિકાર પણ સામેલ છે.
(ii) કાયદા દ્વારા સ્થાપિત પ્રક્રિયા સિવાય કોઈપણ વ્યક્તિને તેના જીવન કે વ્યક્તિગત સ્વાતંત્ર્યથી વંચિત કરી શકાય નહીં.
યોગ્ય જવાબ : C – બંને નિવેદનો સાચાં છે.
કાયદાકીય સમજૂતી:
ભારતીય બંધારણની કલમ 21 દરેક વ્યક્તિને જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વાતંત્ર્યનો અધિકાર આપે છે.
જીવનનો અર્થ માત્ર શ્વાસ લેતા રહેવું નથી. તેમાં માનવીય ગૌરવ સાથે જીવવાનો અધિકાર પણ સામેલ છે. આજીવિકાનો અધિકાર પણ જીવનના અધિકાર સાથે જોડાયેલો છે.
Olga Tellis v. Bombay Municipal Corporation કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે આજીવિકાના અધિકાર અને જીવનના અધિકાર વચ્ચેનો સંબંધ સ્પષ્ટ કર્યો હતો.
પરીક્ષા સંદર્ભ : AIBE-XIII (2019) / AIBE-XIX (2024)
પ્રશ્ન 6 : FIR – પ્રથમ માહિતી અહેવાલ
CrPC અને BNSS હેઠળ FIR અંગે નીચેના નિવેદનો તપાસો.
(i) FIR એ ગુનાની સાબિતી માટેનો આખરી અને નિર્ણાયક પુરાવો છે.
(ii) FIR એ ફોજદારી તપાસ શરૂ કરવા માટેની પ્રાથમિક માહિતી છે.
યોગ્ય જવાબ : B – માત્ર (ii) સાચું છે.
કાયદાકીય સમજૂતી:
FIR એટલે First Information Report. તેનો મુખ્ય હેતુ પોલીસને સંજ્ઞેય ગુનાની માહિતી આપીને તપાસ શરૂ કરાવવાનો છે.
FIR પોતે કોઈ નિર્ણાયક કે સ્વતંત્ર પુરાવો નથી. માત્ર FIR ના આધારે આરોપીને દોષિત ઠરાવી શકાય નહીં. તેનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે નિવેદન આપનાર વ્યક્તિના અગાઉના નિવેદનને સમર્થન આપવા અથવા વિરોધાભાસ દર્શાવવા માટે થઈ શકે છે.
પરીક્ષા સંદર્ભ : AIBE-XV (2021)
પ્રશ્ન 7 : હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમ – Void અને Voidable Marriage
હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955 હેઠળ શૂન્ય કરણીય (Voidable) લગ્ન અંગે નીચેના નિવેદનો વાંચો.
(i) આવા લગ્ન કાયદાની નજરમાં શરૂઆતથી જ રદબાતલ હોય છે.
(ii) જ્યાં સુધી સક્ષમ અદાલત દ્વારા ડિક્રી પાસ કરીને લગ્ન રદ જાહેર કરવામાં ન આવે, ત્યાં સુધી તે કાયદેસર રહે છે.
યોગ્ય જવાબ : B – માત્ર (ii) સાચું છે.
કાયદાકીય સમજૂતી:
હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ 12 હેઠળ Voidable Marriage ની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
આવા લગ્ન શરૂઆતથી જ અમાન્ય હોતા નથી. જ્યાં સુધી પીડિત પક્ષકાર અદાલતમાંથી લગ્ન રદ કરાવવાની ડિક્રી મેળવતો નથી, ત્યાં સુધી લગ્ન કાયદેસર ગણાય છે.
બીજી તરફ, કલમ 11 હેઠળના Void Marriage શરૂઆતથી જ અમાન્ય હોય છે.
પરીક્ષા સંદર્ભ : AIBE-XVII (2023)
પ્રશ્ન 8 : Law of Torts – Injuria Sine Damno
અપકૃત્યના કાયદા હેઠળ Injuria Sine Damno ના સિદ્ધાંત અંગે નીચેના નિવેદનો તપાસો.
(i) કોઈ વાસ્તવિક આર્થિક કે ભૌતિક નુકસાન ન થયું હોય છતાં કાનૂની અધિકારનો ભંગ થાય.
(ii) કાનૂની અધિકારનો ભંગ ન થયો હોય, પરંતુ માત્ર આર્થિક નુકસાન થયું હોય.
યોગ્ય જવાબ : A – માત્ર (i) સાચું છે.
કાયદાકીય સમજૂતી:
Injuria Sine Damno નો અર્થ થાય છે કે વાસ્તવિક નાણાકીય નુકસાન ન થયું હોય છતાં વ્યક્તિના કાનૂની અધિકારનો ભંગ થયો હોય.
કાનૂની અધિકારનો ભંગ પોતે જ દાવો કરવાનો આધાર બની શકે છે. આ સિદ્ધાંત સમજવા માટે Ashby v. White મહત્વપૂર્ણ કેસ છે.
પરીક્ષા સંદર્ભ : AIBE-XI (2017) / AIBE-XVIII (2023)
પ્રશ્ન 9 : ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019 – Consumer Protection Act
નીચેના નિવેદનો તપાસો.
(i) ગ્રાહક કમિશનમાં ફરિયાદ ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી એટલે કે E-filing દ્વારા પણ દાખલ કરી શકાય છે.
(ii) પુનઃવેચાણ અથવા વ્યાવસાયિક હેતુ માટે માલ કે સેવા મેળવનાર વ્યક્તિ પણ ગ્રાહકની વ્યાખ્યામાં આવે છે.
યોગ્ય જવાબ : D – (i) સાચું છે પરંતુ (ii) ખોટું છે.
કાયદાકીય સમજૂતી:
ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019 હેઠળ ફરિયાદ દાખલ કરવાની ઇલેક્ટ્રોનિક સુવિધાને માન્યતા આપવામાં આવી છે.
પરંતુ અધિનિયમની કલમ 2(7) મુજબ પુનઃવેચાણ અથવા વ્યાવસાયિક હેતુ માટે માલ ખરીદનાર વ્યક્તિ સામાન્ય રીતે ગ્રાહકની વ્યાખ્યામાં આવતી નથી.
અહીં એક મહત્વપૂર્ણ અપવાદ છે. વ્યક્તિ પોતાની આજીવિકા મેળવવા માટે સ્વરોજગારના હેતુથી માલ ખરીદે તો તે સંજોગો અનુસાર ગ્રાહક ગણાઈ શકે છે.
પરીક્ષા સંદર્ભ : AIBE-XVI (2021) / AIBE-XIX (2024)
પ્રશ્ન 10 : જાહેર હિતની અરજી (Public Interest Litigation – PIL)
PIL અંગે નીચેના નિવેદનો તપાસો.
(i) PIL માત્ર સુપ્રીમ કોર્ટમાં બંધારણની કલમ 32 હેઠળ જ દાખલ કરી શકાય છે, હાઈકોર્ટમાં નહીં.
(ii) સમાજના વંચિત અને નબળા વર્ગોના અધિકારોના રક્ષણ માટે કોઈ ત્રાહિત વ્યક્તિ પણ PIL દાખલ કરી શકે છે.
યોગ્ય જવાબ : B – માત્ર (ii) સાચું છે.
કાયદાકીય સમજૂતી:
જાહેર હિતની અરજી માત્ર સુપ્રીમ કોર્ટ પૂરતી મર્યાદિત નથી. બંધારણની કલમ 32 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અને કલમ 226 હેઠળ હાઈકોર્ટમાં PIL દાખલ કરી શકાય છે.
PIL નો મુખ્ય હેતુ સમાજના નબળા, વંચિત અને પોતાના અધિકારો માટે અદાલત સુધી પહોંચી ન શકતા વર્ગોને ન્યાય અપાવવાનો છે. આ માટે Locus Standi ના નિયમમાં છૂટછાટ આપવામાં આવી છે.
પરીક્ષા સંદર્ભ : AIBE-XIV (2019)
પ્રશ્ન 11 : માહિતી અધિકાર અધિનિયમ, 2005 – RTI Act
નીચેના નિવેદનો તપાસો.
(i) સામાન્ય સંજોગોમાં RTI અરજી મળ્યાના 30 દિવસની અંદર માહિતી પૂરી પાડવાની હોય છે.
(ii) જો માંગવામાં આવેલી માહિતી કોઈ વ્યક્તિના જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વાતંત્ર્ય સાથે સંબંધિત હોય, તો તે 48 કલાકમાં આપવી જરૂરી છે.
યોગ્ય જવાબ : C – બંને નિવેદનો સાચાં છે.
કાયદાકીય સમજૂતી:
RTI અધિનિયમની કલમ 7(1) મુજબ સામાન્ય રીતે અરજી મળ્યાના 30 દિવસમાં માહિતી પૂરી પાડવાની હોય છે.
પરંતુ જો માંગવામાં આવેલી માહિતી કોઈ વ્યક્તિના જીવન અથવા સ્વાતંત્ર્ય સાથે સંબંધિત હોય, તો તે 48 કલાકની અંદર પૂરી પાડવાની જોગવાઈ છે.
આ સમયમર્યાદા પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.
પરીક્ષા સંદર્ભ : AIBE-XIII (2019) / AIBE-XVII (2023)
પ્રશ્ન 12 : મિલકત હસ્તાંતરણ અધિનિયમ – Gift
મિલકત હસ્તાંતરણ અધિનિયમ, 1882 હેઠળ દાન અંગે નીચેના નિવેદનો તપાસો.
(i) દાન આપનાર જીવિત હોવો જોઈએ, પરંતુ દાન લેનાર મૃત્યુ પામેલો હોય તો પણ દાન કાયદેસર ગણાય છે.
(ii) દાનનો સ્વીકાર દાન આપનારની હયાતી દરમિયાન અને તે દાન આપવા સક્ષમ હોય તે દરમિયાન થવો જરૂરી છે.
યોગ્ય જવાબ : B – માત્ર (ii) સાચું છે.
કાયદાકીય સમજૂતી:
મિલકત હસ્તાંતરણ અધિનિયમની કલમ 122 મુજબ Gift એટલે કે દાન માટે દાન આપનાર અને દાન લેનાર વચ્ચે સ્વૈચ્છિક રીતે મિલકતનું હસ્તાંતરણ થવું જોઈએ.
દાનનો સ્વીકાર દાન આપનાર જીવિત હોય અને દાન આપવા સક્ષમ હોય તે દરમિયાન થવો જરૂરી છે.
જો દાન લેનાર વ્યક્તિ સ્વીકાર કરે તે પહેલાં મૃત્યુ પામે, તો દાન અમાન્ય બને છે.
પરીક્ષા સંદર્ભ : AIBE-XV (2021)
પ્રશ્ન 13 : મધ્યસ્થતા અને સુલેહ અધિનિયમ, 1996 – Arbitration
નીચેના નિવેદનો તપાસો.
(i) આર્બિટ્રલ ટ્રિબ્યુનલ CPC અથવા પુરાવા અધિનિયમના કડક નિયમોથી બંધાયેલું નથી.
(ii) આર્બિટ્રેશન કરાર હંમેશા લેખિતમાં હોવો જરૂરી છે.
યોગ્ય જવાબ : C – બંને નિવેદનો સાચાં છે.
કાયદાકીય સમજૂતી:
Arbitration and Conciliation Act, 1996 ની કલમ 19 મુજબ આર્બિટ્રલ ટ્રિબ્યુનલ CPC અને Indian Evidence Act ના કડક નિયમોથી બંધાયેલું નથી.
કલમ 7 મુજબ આર્બિટ્રેશન કરાર લેખિત સ્વરૂપમાં હોવો જરૂરી છે. જોકે લેખિત કરારનો અર્થ માત્ર એક જ પ્રકારના ઔપચારિક દસ્તાવેજથી નથી. કાયદામાં માન્ય અન્ય લેખિત સ્વરૂપોનો પણ સમાવેશ થઈ શકે છે.
પરીક્ષા સંદર્ભ : AIBE-XVI (2021) / AIBE-XVIII (2023)
પ્રશ્ન 14 : પર્યાવરણ સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1986
કેન્દ્ર સરકારની સત્તાઓ અંગે નીચેના નિવેદનો તપાસો.
(i) પર્યાવરણની ગુણવત્તા અને પ્રદૂષકોના નિકાલ માટેના ધોરણો નક્કી કરી શકે છે.
(ii) ચોક્કસ ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં ઉદ્યોગોની સ્થાપના અથવા કામગીરી પર પ્રતિબંધ મૂકી શકે છે.
યોગ્ય જવાબ : C – બંને નિવેદનો સાચાં છે.
કાયદાકીય સમજૂતી:
પર્યાવરણ સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1986 હેઠળ કેન્દ્ર સરકારને પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવા માટે વ્યાપક સત્તાઓ આપવામાં આવી છે.
કલમ 3 મુજબ કેન્દ્ર સરકાર પર્યાવરણની ગુણવત્તા સુધારવા, પ્રદૂષણ નિયંત્રિત કરવા અને જોખમી ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓ પર નિયંત્રણ મૂકવા માટે જરૂરી પગલાં લઈ શકે છે.
પરીક્ષા સંદર્ભ : AIBE-XII (2018)
પ્રશ્ન 15 : Negotiable Instruments Act – ચેક બાઉન્સ
નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટની કલમ 138 હેઠળ નીચેના નિવેદનો તપાસો.
(i) ચેક બાઉન્સનો ગુનો સંજ્ઞેય અને બિનજામીનપાત્ર છે.
(ii) બેંકમાંથી ચેક પરત આવ્યા બાદ લેખિત નોટિસ મળ્યાના 15 દિવસમાં નાણાં ચૂકવવામાં ન આવે તો કાયદાકીય કાર્યવાહી માટેની શરત પૂર્ણ થાય છે.
યોગ્ય જવાબ : B – માત્ર (ii) સાચું છે.
કાયદાકીય સમજૂતી:
નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટની કલમ 138 હેઠળ ચેક બાઉન્સનો ગુનો બિનસંજ્ઞેય અને જામીનપાત્ર છે.
ચેક આપનાર વ્યક્તિને કાયદેસર નોટિસ મળ્યા પછી 15 દિવસનો સમય આપવામાં આવે છે. જો તે આ સમયગાળામાં ચૂકવણી ન કરે, તો કલમ 138 હેઠળ ગુનો બને છે, જો અન્ય કાયદાકીય શરતો પણ પૂર્ણ થતી હોય.
પરીક્ષા સંદર્ભ : AIBE-XIV (2019) / AIBE-XIX (2024)
પ્રશ્ન 16 : મરણોન્મુખ નિવેદન (Dying Declaration)
ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ હેઠળ Dying Declaration અંગે નીચેના નિવેદનો તપાસો.
(i) મરણોન્મુખ નિવેદન માત્ર ફોજદારી કેસોમાં જ ગ્રાહ્ય છે, દીવાની કેસોમાં નહીં.
(ii) નિવેદન આપનાર વ્યક્તિનું તે વિવાદ અદાલતમાં આવે તે પહેલાં મૃત્યુ થયેલું હોવું જરૂરી છે.
યોગ્ય જવાબ : B – માત્ર (ii) સાચું છે.
કાયદાકીય સમજૂતી:
ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 32(1) હેઠળ મરણોન્મુખ નિવેદન સંબંધિત જોગવાઈ આપવામાં આવી છે.
આ નિવેદન માત્ર ફોજદારી કેસોમાં જ નહીં, પરંતુ યોગ્ય સંજોગોમાં દીવાની કેસોમાં પણ ગ્રાહ્ય બની શકે છે.
પરંતુ આ જોગવાઈ લાગુ થવા માટે નિવેદન આપનાર વ્યક્તિનું મૃત્યુ થયેલું હોવું જરૂરી છે.
પરીક્ષા સંદર્ભ : AIBE-XV (2021) / AIBE-XVIII (2023)
પ્રશ્ન 17 : Advocates Act, 1961 – Bar Council of India
બાર કાઉન્સિલ ઓફ ઈન્ડિયાની મુખ્ય વૈધાનિક સત્તાઓ અંગે નીચેના નિવેદનો તપાસો.
(i) વકીલો માટે વ્યવસાયિક સદાચાર અને આચારસંહિતાના ધોરણો નક્કી કરવા.
(ii) કાનૂની શિક્ષણના ધોરણો નક્કી કરવા અને કાયદાની કોલેજો તથા યુનિવર્સિટીઓના કાનૂની શિક્ષણને માન્યતા આપવી.
યોગ્ય જવાબ : C – બંને નિવેદનો સાચાં છે.
કાયદાકીય સમજૂતી:
Advocates Act, 1961 ની કલમ 7 હેઠળ Bar Council of India ને અનેક મહત્વપૂર્ણ સત્તાઓ આપવામાં આવી છે.
તે વકીલો માટે Professional Conduct અને Etiquette ના ધોરણો નક્કી કરે છે. સાથે જ કાનૂની શિક્ષણના ધોરણો જાળવવા અને કાયદાની સંસ્થાઓને માન્યતા આપવા સંબંધિત કામગીરી પણ કરે છે.
પરીક્ષા સંદર્ભ : AIBE-XVI (2021)
પ્રશ્ન 18 : Industrial Disputes Act – હડતાલ (Strike)
ઔદ્યોગિક વિવાદ અધિનિયમ હેઠળ હડતાલ અંગે નીચેના નિવેદનો તપાસો.
(i) ઉદ્યોગમાં કામ કરતા કામદારો દ્વારા સામૂહિક રીતે કામ બંધ કરવું તેને હડતાલ કહેવાય છે.
(ii) નિયોક્તા દ્વારા કામચલાઉ ધોરણે રોજગારનું સ્થળ બંધ કરવું તેને હડતાલ કહેવાય છે.
યોગ્ય જવાબ : A – માત્ર (i) સાચું છે.
કાયદાકીય સમજૂતી:
Industrial Disputes Act ની કલમ 2(q) મુજબ કામદારો દ્વારા સામૂહિક રીતે કામ બંધ કરવું અથવા કામ ચાલુ રાખવાનો ઇનકાર કરવો તેને Strike કહેવામાં આવે છે.
બીજી તરફ, માલિક અથવા નિયોક્તા દ્વારા કામચલાઉ ધોરણે રોજગારનું સ્થળ બંધ કરવામાં આવે, તો તેને Lockout એટલે કે તાળાબંધી કહેવામાં આવે છે. તેની વ્યાખ્યા કલમ 2(l) માં આપવામાં આવી છે.
પરીક્ષા સંદર્ભ : AIBE-XVII (2023)
પ્રશ્ન 19 : આત્મરક્ષણનો અધિકાર (Right of Private Defence)
IPC અને BNS હેઠળ આત્મરક્ષણના અધિકાર અંગે નીચેના નિવેદનો તપાસો.
(i) આ અધિકારનો ઉપયોગ કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરીને આક્રમણ કરનાર વ્યક્તિને ઉપલબ્ધ થતો નથી.
(ii) આત્મરક્ષણ કરતી વખતે જોખમની સરખામણીએ વધુ પડતું અને બિનજરૂરી નુકસાન પહોંચાડી શકાતું નથી.
યોગ્ય જવાબ : C – બંને નિવેદનો સાચાં છે.
કાયદાકીય સમજૂતી:
આત્મરક્ષણનો અધિકાર વ્યક્તિને પોતાના શરીર અને મિલકતનું રક્ષણ કરવા માટે આપવામાં આવ્યો છે. આ અધિકારનો હેતુ હુમલાથી બચવાનો છે, બદલો લેવાનો નથી.
કાયદા મુજબ આત્મરક્ષણ માટે જરૂરી હોય તેનાથી વધુ બળનો ઉપયોગ કરી શકાય નહીં. IPC ની કલમ 96 થી 106 અને BNS ની સંબંધિત જોગવાઈઓ આ અધિકારનું નિયમન કરે છે.
પરીક્ષા સંદર્ભ : AIBE-XIV (2019)
પ્રશ્ન 20 : Information Technology Act, 2000 – Digital Signature
ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી અધિનિયમ હેઠળ ઇલેક્ટ્રોનિક અને ડિજિટલ સિગ્નેચર અંગે નીચેના નિવેદનો તપાસો.
(i) ડિજિટલ સિગ્નેચરનો ઉપયોગ ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની પ્રમાણભૂતતા ચકાસવા માટે થાય છે.
(ii) ઇલેક્ટ્રોનિક કરારોને કાયદેસરની માન્યતા આપવામાં આવી છે.
યોગ્ય જવાબ : C – બંને નિવેદનો સાચાં છે.
કાયદાકીય સમજૂતી:
IT Act, 2000 ની કલમ 4 અને 5 હેઠળ ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ અને ઇલેક્ટ્રોનિક તથા ડિજિટલ સિગ્નેચરને કાયદાકીય માન્યતા આપવામાં આવી છે.
ડિજિટલ સિગ્નેચર દ્વારા ઇલેક્ટ્રોનિક દસ્તાવેજની પ્રમાણભૂતતા અને તેની સાથે જોડાયેલી ઓળખની ખાતરી કરવામાં મદદ મળે છે. ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી કરાયેલા કરારોને પણ કાયદામાં માન્યતા આપવામાં આવી છે, જો અન્ય કાયદાકીય શરતો પૂર્ણ થતી હોય.
પરીક્ષા સંદર્ભ : AIBE-XIII (2019) / AIBE-XVI (2021)
પ્રશ્ન 21 : Specific Relief Act, 1963 – Specific Performance
વિશિષ્ટ રાહત અધિનિયમ હેઠળ નીચેના નિવેદનો તપાસો.
(i) કરારનું વિશિષ્ટ પાલન કરાવવું એ અદાલતની સંપૂર્ણ વિવેકાધીન સત્તા છે.
(ii) વર્ષ 2018 ના સુધારા પછી કાયદામાં દર્શાવેલા અપવાદો સિવાય કરારનું વિશિષ્ટ પાલન કરાવવું અદાલત માટે ફરજિયાત બન્યું છે.
યોગ્ય જવાબ : B – માત્ર (ii) સાચું છે.
કાયદાકીય સમજૂતી:
Specific Relief Act, 1963 માં વર્ષ 2018 દરમિયાન મહત્વપૂર્ણ સુધારા કરવામાં આવ્યા હતા.
આ સુધારા પહેલાં કરારનું વિશિષ્ટ પાલન કરાવવું અદાલતની વિવેકાધીન સત્તા હતી. પરંતુ સુધારા પછી કલમ 10 મુજબ કાયદામાં દર્શાવેલી મર્યાદાઓ અને અપવાદોને આધીન રહીને કરારનું વિશિષ્ટ પાલન કરાવવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
આથી આ સુધારા પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ ખાસ મહત્વ ધરાવે છે.
પરીક્ષા સંદર્ભ : AIBE-XV (2021) / AIBE-XIX (2024)
પ્રશ્ન 22 : મુસ્લિમ પર્સનલ લો – મહર (Dower)
મુસ્લિમ પર્સનલ લો હેઠળ મહર અંગે નીચેના નિવેદનો તપાસો.
(i) મહર એ નિકાહના સમયે પતિ દ્વારા પત્નીને આપવામાં આવતી નાણાકીય રકમ અથવા મિલકત છે.
(ii) જો નિકાહ સમયે મહરની રકમ નક્કી કરવામાં આવી ન હોય, તો પણ પત્ની ઉચિત મહર એટલે કે Proper Dower મેળવવા હકદાર છે.
યોગ્ય જવાબ : C – બંને નિવેદનો સાચાં છે.
કાયદાકીય સમજૂતી:
મુસ્લિમ લગ્નમાં મહર પત્નીનો કાનૂની અધિકાર છે. તે પતિ દ્વારા પત્નીને ચૂકવવાની જવાબદારી છે.
જો નિકાહ સમયે મહરની રકમ નક્કી કરવામાં આવી ન હોય, તો પણ પત્ની મહર મેળવવાના અધિકારથી વંચિત થતી નથી. આવા સંજોગોમાં તેને મહર-એ-મિસલ (Mahr-e-Misl) એટલે કે યોગ્ય મહર મેળવવાનો અધિકાર રહે છે.
પરીક્ષા સંદર્ભ : AIBE-XII (2018) / AIBE-XVII (2023)
પ્રશ્ન 23 : NALSA Act, 1987 – લોક અદાલત (Lok Adalat)
લોક અદાલત અંગે નીચેના નિવેદનો તપાસો.
(i) લોક અદાલત દ્વારા આપવામાં આવેલ એવોર્ડ સિવિલ કોર્ટની ડિક્રી સમાન અંતિમ ગણાય છે.
(ii) લોક અદાલતના એવોર્ડ સામે કોઈપણ કોર્ટમાં અપીલ કરી શકાતી નથી.
યોગ્ય જવાબ : C – બંને નિવેદનો સાચાં છે.
કાયદાકીય સમજૂતી:
Legal Services Authorities Act, 1987 ની કલમ 21 મુજબ લોક અદાલત દ્વારા આપવામાં આવેલ એવોર્ડ સિવિલ કોર્ટની ડિક્રી સમાન ગણાય છે.
આ એવોર્ડ અંતિમ અને તમામ પક્ષકારો પર બંધનકર્તા હોય છે. તેની સામે સામાન્ય અપીલની જોગવાઈ નથી.
લોક અદાલતનો મુખ્ય હેતુ પક્ષકારો વચ્ચે સમાધાન દ્વારા ઝડપી અને સરળ ન્યાય પૂરો પાડવાનો છે.
પરીક્ષા સંદર્ભ : AIBE-XIV (2019) / AIBE-XVIII (2023)
પ્રશ્ન 24 : RFCTLARR Act, 2013 – જમીન સંપાદન અને વળતર
જમીન સંપાદન અધિનિયમ, 2013 હેઠળ નીચેના નિવેદનો તપાસો.
(i) જાહેર હેતુ માટે જમીન સંપાદન કરતી વખતે જમીન ગુમાવનાર અને અસરગ્રસ્ત પરિવારોનું પુનર્વસન અને પુનઃસ્થાપન કરવું જરૂરી છે.
(ii) ગ્રામ્ય કે શહેરી વિસ્તારોમાં પ્રવર્તમાન બજાર કિંમત કરતાં ઓછું વળતર નક્કી કરી શકાય છે.
યોગ્ય જવાબ : D – (i) સાચું છે પરંતુ (ii) ખોટું છે.
કાયદાકીય સમજૂતી:
Right to Fair Compensation and Transparency in Land Acquisition, Rehabilitation and Resettlement Act, 2013 હેઠળ જમીન સંપાદન કરતી વખતે અસરગ્રસ્ત પરિવારોના પુનર્વસન અને પુનઃસ્થાપન માટેની જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે.
વળતરની ગણતરી માટે કાયદામાં નિર્ધારિત બજાર કિંમત અને ગુણાંક આધારિત જોગવાઈઓ લાગુ પડે છે. સામાન્ય રીતે ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં બજાર કિંમતના બે થી ચાર ગણા અને શહેરી વિસ્તારોમાં બે ગણા સુધી વળતરની ગણતરી થાય છે. લાગુ પડતી જોગવાઈઓ અને પરિસ્થિતિ પ્રમાણે ચોક્કસ રકમ નક્કી થાય છે.
પરીક્ષા સંદર્ભ : AIBE-XVI (2021)
પ્રશ્ન 25 : Companies Act, 2013 – Independent Director
કંપની અધિનિયમ, 2013 હેઠળ સ્વતંત્ર સંચાલક (Independent Director) અંગે નીચેના નિવેદનો તપાસો.
(i) સ્વતંત્ર સંચાલકનો કંપનીના પ્રમોટર્સ, મેનેજમેન્ટ અથવા હોલ્ડિંગ કંપની સાથે એવો ભૌતિક કે નાણાકીય સંબંધ હોવો જોઈએ નહીં જે તેમની સ્વતંત્રતાને અસર કરે.
(ii) સ્વતંત્ર સંચાલક કંપનીમાં પ્રોત્સાહન માટે Stock Options (ESOPs) મેળવવા કાયદેસર હકદાર છે.
યોગ્ય જવાબ : D – (i) સાચું છે પરંતુ (ii) ખોટું છે.
કાયદાકીય સમજૂતી:
Companies Act, 2013 ની કલમ 149 હેઠળ Independent Director અંગેની જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે.
સ્વતંત્ર સંચાલકની નિમણૂકનો હેતુ કંપનીના સંચાલનમાં નિષ્પક્ષતા અને સ્વતંત્ર નિર્ણય પ્રક્રિયા જાળવવાનો છે.
કલમ 149(9) મુજબ Independent Director ને Stock Options આપવામાં આવતા નથી. તેથી બીજું નિવેદન ખોટું છે.
પરીક્ષા સંદર્ભ : AIBE-XV (2021)
AIBE પરીક્ષાની તૈયારી માટે ખાસ સૂચનો
AIBE ની તૈયારી કરતી વખતે માત્ર પ્રશ્નોના જવાબ યાદ રાખવા કરતાં તેમની પાછળ રહેલી કાનૂની જોગવાઈઓ સમજવી વધુ જરૂરી છે. ઉપરના 25 પ્રશ્નોમાં Contract Act, Evidence Law, IPC, BNS, CPC, Constitution, Family Law, Consumer Protection, RTI, Arbitration, Environmental Law, Company Law અને Professional Ethics જેવા મહત્વપૂર્ણ વિષયો આવરી લેવામાં આવ્યા છે.
એક વધુ મહત્વની વાત એ છે કે જૂના પ્રશ્નોમાં IPC, CrPC અને Indian Evidence Act નો ઉલ્લેખ હોઈ શકે છે, જ્યારે હાલના કાયદાકીય અભ્યાસમાં BNS, BNSS અને Bharatiya Sakshya Adhiniyam પણ ધ્યાનમાં લેવા જરૂરી છે. જૂની અને નવી જોગવાઈઓ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો AIBE માટે ખૂબ ઉપયોગી છે.
AIBE પરીક્ષા પાસ કરવા માટે લાંબા કલાકો સુધી વાંચવા કરતાં યોગ્ય દિશામાં નિયમિત અભ્યાસ કરવો વધુ અસરકારક છે. અગાઉ પૂછાયેલા પ્રશ્નોનો અભ્યાસ, મહત્વપૂર્ણ કલમોનું પુનરાવર્તન અને કાનૂની સિદ્ધાંતોની સરળ ભાષામાં સમજણ તમારી તૈયારીને વધુ મજબૂત બનાવી શકે છે.
આ 25 નિવેદન આધારિત પ્રશ્નોનો અભ્યાસ કરો, દરેક પ્રશ્નનો જવાબ આપતાં પહેલાં બંને નિવેદનોનું કાયદાકીય વિશ્લેષણ કરો અને પછી જ જવાબ પસંદ કરો. આવી પ્રેક્ટિસથી પરીક્ષામાં પ્રશ્નો સમજવાની અને યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરવાની ક્ષમતા ચોક્કસપણે સુધરશે.
AIBE Exam, AIBE Gujarati, AIBE Previous Year Questions, AIBE Statement Based Questions, AIBE Preparation, AIBE Important Questions, All India Bar Examination, Indian Constitution, Indian Contract Act, Indian Evidence Act, CPC, Criminal Law, BNS, BNSS, Family Law, Professional Ethics, Legal Studies, AIBE MCQ Gujarati,
